Brama na Bliski Wschód
Liban to państwo położone w zachodniej Azji, na wybrzeżu Morza Śródziemnego, zamieszkiwane przez 5,5 mln osób. Po uzyskaniu niepodległości od Francji w 1943 roku ustanowiono system rządów, w którym najwyższe stanowiska państwowe sprawują przedstawiciele największych grup religijnych. Rezultatem napięć wewnętrznych w Libanie była wojna domowa w latach 1975-1990, na którą nałożyły się wyzwania geopolityczne na Bliskim Wschodzie, takie jak konflikt arabsko-izraelski i wojna domowa w Syrii.
Jesienią 2019 roku w Libanie rozpoczął się kryzys gospodarczy i finansowy, który zaostrzyła pandemia COVID-19 oraz eksplozja w porcie w Bejrucie w sierpniu 2020 roku. Rezultatem kryzysu był wzrost bezrobocia, deprecjacja waluty, funta libańskiego, hiperinflacja (229,8%), obniżenie jakości usług publicznych i kłopoty z łańcuchami dostaw. W sektorze bankowym wprowadzono ścisłą kontrolę kapitału, a w niektórych obszarach gospodarki doszło do częściowej dolaryzacji. Kryzys najmocniej dotknął usługi finansowe, handel, turystykę i budownictwo.
Liban należy obecnie do grupy państw o niższym średnim dochodzie. W strukturze PKB przemysł stanowi 2,8%, usługi – 94,1%, a rolnictwo – 1,4%. W 2022 roku wartość PKB wyniosła 23,1 mld dolarów (4136 dolarów per capita). Oznacza to, że w porównaniu z 2019 rokiem PKB skurczył się o 28,9 mld dolarów, a PKB per capita – o 36,5%. Z kolei bezrobocie wzrosło z 11,4% w 2019 roku do 29,6% w 2022 roku. W tej sytuacji, pod egidą Banku Światowego, opracowano program reform fiskalnych, finansowych i społecznych, których wdrożenie umożliwi Libanowi powrót na ścieżkę trwałego wzrostu.
Ludność Libanu
Liban jest zamieszkiwany przez 5,5 mln osób. Do tej liczby należy dodać 900 000 Syryjczyków, którzy przybyli w związku z wojną w Syrii, a także 174 000 Palestyńczyków, żyjących w 12 obozach dla uchodźców (największy z obozów to Ain al-Hilweh). Największe grupy etniczne stanowią Arabowie (95%) i Ormianie (4%). Z kolei największe grupy religijne to muzułmanie (69,3%), głównie sunnici i szyici, oraz chrześcijanie (30,7%), głównie katolicy maroniccy. Libańskie państwo oficjalnie uznaje 18 sekt religijnych.
Oficjalnym językiem jest arabski, jednak w powszechnym użyciu pozostają także angielski i francuski. Jęz. angielskim posługują się kręgi biznesowe i rządowe, a francuski jest popularny wśród maronitów. Libańskie społeczeństwo jest stosunkowo młode. Osoby w wieku 65 lat lub więcej stanowią 9,1% populacji, podczas gdy osoby w wieku 15-64 lata – 71,69%. Siła robocza liczy 1,9 mln osób. Według Banku Światowego prawie połowa Libańczyków żyje poniżej granicy ubóstwa. Wskaźnik urbanizacji wynosi 89,4%. Największym ośrodkiem miejskim jest stolica, Bejrut, licząca 2,42 mln mieszkańców.
Gospodarka Libanu
Liban to kraj o gospodarce wolnorynkowej z dominującym udziałem usług w strukturze PKB. Perspektywy rozwoju gospodarczego zależą od tego, jak rząd poradzi sobie z wdrażaniem reform w czasie kryzysu. Głównymi gałęziami gospodarki są usługi handlowe, turystyczne, finansowe, medyczne i edukacyjne. Liban jest krajem otwartym na inwestycje zagraniczne, a władze priorytetowo wspierają rozwój takich sektorów jak produkcja przemysłowa, media, technologie, telekomunikacja, turystyka, rolnictwo i przemysł rolno-spożywczy.
Liban posiada urodzajne gleby i znaczne zasoby wody, co sprzyja uprawom owoców, warzyw i tytoniu. Do najważniejszych zwierząt hodowlanych należą drób, kozy, owce i bydło. Wiodące gałęzie przemysłu obejmują przetwórstwo żywności, produkcję cementu, cegieł, ceramiki, wyrobów z drewna i tekstyliów. Liban posiada także złoża wapieni, rud żelaza, soli i granitu. W 2023 roku w libańskiej części Morza Śródziemnego ruszyły poszukiwania złóż gazu ziemnego i ropy naftowej. Według prognoz, wydobycie tych surowców na pełną skalę może rozpocząć się za 5-6 lat.
Paliwa mineralne i ropa zajmują obecnie czołowe miejsce wśród dóbr importowanych przez Liban. W związku z tym rozwój sektora wydobywczego i projektów offshore zapewniłby gospodarstwom domowym lepszy dostęp do energii. Libańskie władze mogłyby także rozpocząć proces transformacji energetycznej. Większy udział energii ze źródeł odnawialnych w miksie energetycznym to jedno z kluczowych zaleceń Europejskiego Banku Odbudowy i rozwoju (EBRD), tym bardziej że Liban zobowiązał się do obniżenia emisji o 20% do 2030 roku.
Handel międzynarodowy
Liban to 101. eksporter i 81. importer w skali światowej. Wartość libańskiego eksportu wynosi 4,2 mld dolarów, a importu – 13,8 mld dolarów. Głównymi partnerami handlowymi Libanu są Zjednoczone Emiraty Arabskie, Turcja, Grecja, Chiny, Stany Zjednoczone, Włochy, Niemcy, Rosja, Egipt, Szwajcaria, Francja, Kamerun i Katar.
Grupę najczęściej importowanych towarów stanowią ropa i paliwa mineralne (28,4%), szlachetne kamienie i metale (8,94%), pojazdy silnikowe i części (7,62%), leki (6,5%), urządzenia elektryczne (4,68%), maszyny przemysłowe (4,31%), zboża (3,11%), tworzywa sztuczne (2,95%), żelazo i stal (2,22%) oraz zwierzęta (1,68%). Kolejne towary to tłuszcze i oleje, instrumenty precyzyjne, mąka i skrobia, papier, żywność przetworzona, produkty chemiczne, produkty mleczne, drewno i kosmetyki.
Najczęściej eksportowane towary to kamienie i metale szlachetne (24,7%), owoce i orzechy (9,57%), meble (7,99%), pojazdy silnikowe i części (5,81%), maszyny przemysłowe (4,28%), żelazo i stal (4,18%), urządzenia elektryczne (3,22%), owoce i warzywa konserwowe (2,77%), tworzywa sztuczne (2,7%) i miedź (2,57%). Na kolejnych pozycjach są kosmetyki, napoje, aluminium, nawozy sztuczne, żywność przetworzona, chemia nieorganiczna i papier.
Umowy handlowe
Liban, jak dotąd, zawarł 52 dwustronne umowy inwestycyjne (Bilateral Investment Treaties, BITs). Obecnie obowiązują 43 z nich. Liban nie jest członkiem Światowej Organizacji Handlu (WTO), choć w 1999 roku uzyskał status obserwatora (od tego czasu proces akcesyjny nie ruszył do przodu).
Liban jest stroną umowy o Arabskiej Strefie Wolnego Handlu (GAFTA), która stopniowo zastąpiła dwustronne umowy o wolnym handlu podpisane z takimi krajami jak Tunezja, Maroko, Egipt, Irak, Jordania, Syria, Sudan i państwa Zatoki Perskiej. Liban podpisał także umowę o wolnym handlu z Turcją i umowę ramową w sprawie handlu i inwestycji (Trade and Investment Framework Agreement, TIFA) ze Stanami Zjednoczonymi, ale nie weszły one w życie.
Umowy ze stowarzyszeniami państw:
Unia Europejska (EU)
Europejskie Stowarzyszenie Wolnego Handlu (EFTA)
Organizacja Współpracy Islamskiej (OIC)
Arabska Strefa Wolnego Handlu (GAFTA)
Relacje Liban-Unia Europejska
Liban jest 61. partnerem handlowym Unii Europejskiej, podczas gdy dla Libanu UE jest największym partnerem. W 2022 roku wartość handlu towarami wyniosła 6,3 mld euro. Liban wyeksportował do UE towary o wartości 0,6 mld euro, a sprowadził towary warte 5,7 mld euro. Libański eksport obejmuje głównie surowce, wyroby przemysłowe i maszyny, a import – paliwa, maszyny, sprzęt transportowy, żywność i zwierzęta. Z kolei wartość handlu usługami wyniosła 1,6 mld euro. Obejmowały one przede wszystkim budownictwo, turystykę i usługi finansowe.
Relacje między Unią Europejską i Libanem opierają się układzie stowarzyszeniowym (Association Agreement), który wszedł w życie w kwietniu 2006 roku. Wprowadził on wolny dostęp do rynku UE dla libańskich produktów przemysłowych i większości produktów rolnych. Celem porozumienia jest utworzenie w przyszłości pełnej strefy wolnego handlu. Unia Europejska wspiera Liban finansowo zgodnie z założeniami Europejskiej Polityki Sąsiedztwa i Wieloletnich Ram Finansowych na lata 2021-2027.
Szanse i wyzwania
Liban jest krajem otwartym na współpracę międzynarodową. Większość importowanych towarów podlega stawkom celnym w wysokości 5% lub mniej. Perspektywy kooperacji zależą jednak od wyprowadzenia kraju z kryzysu gospodarczego, co wymaga konsensusu głównych sił politycznych. Warto przy tym pamiętać, że Liban oferuje możliwość wejścia na inne rynki bliskowschodnie. Głównymi wyzwaniami pozostają jednak wewnętrzna niestabilność i sytuacja geopolityczna w regionie.
Kolejnymi przeszkodami są przerosty biurokratyczne, korupcja, złożone procedury i arbitralne decyzje licencyjne. W przypadku chęci rozpoczęcia działalności, konieczne jest uzyskanie zezwolenia na pracę. Wiele branż i profesji jest zrzeszonych w korporacje, do których dołączyć może jedynie Libańczyk. Liban uczestniczy także w bojkocie produktów z Izraela, w związku z czym obowiązuje zakaz importu produktów z tego kraju. W praktyce jednak zasada bojkotu nie jest konsekwentnie egzekwowana.
Z punktu widzenia zagranicznych inwestorów, najbardziej perspektywiczne sektory to turystyka, technologie, edukacja, przemysł rolno-spożywczy i produkcja przemysłowa. W obecnej sytuacji ekonomicznej zyskowny jest także eksport surowców energetycznych, żywności, urządzeń i materiałów produkcyjnych. W miarę wychodzenia z kryzysu na znaczeniu będą zyskiwać budownictwo, transport i logistyka. Warto zwrócić uwagę także na działania libańskich władz związane z planami ekspansji przemysłu wydobywczego i projektów offshore.